X

گر شفا خواهی، داروی تلخ نوش!

گر شفا خواهی، داروی تلخ نوش! -
امتياز: 4.0 از 5 - رای دهندگان: 1 نفر
 
دکتر محمدجواد صافیان
ضرورت پرداختن به فلسفه‌ی غرب در وضعیت کنونی تفکر در ایران
اشــــاره بعید است کسی در اینکه گشایش راه آینده با تذکر نسبت به وضعیت کنونی ممکن می‌شود، تردید داشته باشد. لوازم تذکر و آگاهی نسبت به وضعیت موجود و یا بهتر بگویم نسبت به چرایی وضعیت موجود، چیست؟ امروزه هم در بساط ترجمه و هم در بساط تعلیم و تعلّم، تا حدودی فلسفه‌ی غرب در ایران رونق گرفته است. اما آیا تاکنون اندیشیده‌ایم که فلسفه‌ی غرب را برای چه می‌خواهیم؟ از همان آغاز مواجهه‌ی مسلمانان با فلسفه‌ی یونان و بعدها زمانی‌که ترجمه‌ی فارسی «گفتار در روش دکارت» به تشویق کنت دوگوبینوی فرانسوی به چاپ رسید و سی‌سال بعد، فروغی سیر حکمت در اروپا را نوشت و نیز اکنونِ ما، نحوه‌ی مواجهه‌ی ایرانیان با فلسفه‌ی غرب، دوره‌های مختلفی به خود دیده است؛ مواجهه‌ی با فلسفه‌ی غرب در هر دوره‌ای، با مسئله و مقصود خاصی بوده است. در زمانه‌ی کنونی، ما چه موضعی نسبت به این صورت تفکر باید داشته باشیم؟ آیا کسی می‌تواند مسئله‌ی تفکر در امروز ایران را در ذهن و دل خود داشته باشد و نسبت به تفکر غرب بی‌اعتنا باشد؟ این سؤالات را با یکی از آموزگاران فلسفه در میان گذاشتیم و ایشان هم یادداشت ذیل را به رشته‌ی تحریر درآوردند.

فلسفه از همان آغاز پیدایش، همواره در موضع دفاع از خویش بوده است، زیرا همیشه با این پرسش روبه‌رو بوده که به چه کار می‌آید و چه مشکلی را حل می‌کند؟

آنان‌که این پرسش را می‌پرسند، فلسفه را در قیاس با علومی از قبیل طب و ریاضی و تاریخ و جغرافیا و کیمیا و دستور زبان و ... که واجد فوائد عملی آشکار است، بی‌فایده و بی‌کاربرد و احیانا اشتغال صِرف به الفاظ و مفاهیم می‌انگارند. هیچ‌یک از علوم، زحمت دفاع از مشروعیت و حقانیت به خود نمی‌دهند، زیرا مشروعیت و حقانیت آن‌ها در نتایجی دانسته می‌شود که از آن عاید می‌شود و این نتایج کاملا آشکار و هویداست. هیچ عقل سلیمی نمی‌پرسد که چرا کسانی علم پزشکی می‌خوانند؛ اما فلسفه همواره در معرض چنین پرسشی است. غالبا نیز این پرسش، پرسشی استنکاری است و نه استفهامی، از سر رد و انکار است و نه از سر فهم. دلیل امر البته آن است که پرسنده، ملاک مقبولیت و مشروعیت علم را فوائد عملی فوری و آشکار آن می‌داند، اما فلسفه واجد آنچنان فواید عملی فوری و بی‌واسطه نیست که فی‌المثل علم پزشکی یا مهندسی واجد است. در این صورت مطالعه و تحقیق در فلسفه به چه کار می‌آید؟

غرض این یادداشت تمهید پاسخی به این پرسش نیست، بلکه مقصود تأمل در این پرسش محدودتر است که ضرورت تحقیق در فلسفه‌ی غرب برای ما چیست؟

چه ضرورتی دارد که ما (ایرانیان مسلمان قرن بیست‌ویکم میلادی) به بحث و بررسی و تدوین و تحصیل در فلسفه‌ی غرب بپردازیم؟ آن هم در زمانه‌ای که مشکلات عدیده‌ی ناشی از فقر و بیکاری و توسعه‌نیافتگی انباشته از سالیان و دهه‌های متمادی، گریبان جامعه را گرفته و عرصه را به خلایق تنگ کرده است. آیا به‌جای صرف وقت و نیرو و هزینه در شناخت و بررسی و تحقیق در اندیشه‌های افلاطون و ارسطو و دکارت و کانت و هگل و هیدگر و ویتگنشتاین و دریدا و ... بهتر نیست صرفا به علومی بپردازیم که گره‌ای از کار فروبسته‌ی ما میلیون‌ها زن و مرد و کودک و جوان بگشاید؟ پاسخ به این پرسش منوط به پاسخ به چند پرسش دیگر است:

اول آنکه ضرورت پرداختن به فلسفه به‌طور کلی چیست؟ و دیگر آنکه فلسفه‌ی غرب چه نسبتی با تمدن و فرهنگ و سیاست غرب دارد؟ سوم آنکه ما کجا ایستاده‌ایم و چه نسبتی با غرب و تمدن غربی داریم؟ چهارم آنکه چه تصمیمی برای آینده گرفته‌ایم و آیا اصلا تصمیمی گرفته‌ایم؟ به این پرسش‌ها می‌توان پرسش‌های دیگری نیز افزود.

چه ضرورتی دارد که ما (ایرانیان مسلمان قرن بیست‌ویکم میلادی) به بحث و بررسی و تدوین و تحصیل در فلسفه‌ی غرب بپردازیم؟ آن هم در زمانه‌ای که مشکلات عدیده‌ی ناشی از فقر و بیکاری و توسعه‌نیافتگی انباشته از سالیان و دهه‌های متمادی، گریبان جامعه را گرفته و عرصه را به خلایق تنگ کرده است

در پاسخ به پرسش اول به دو نکته باید توجه کرد: اولا فلسفه در ذات خویش از زمره‌ی علوم رسمی نیست که بتوان با مطالعه‌ی کتاب‌های فلسفه آن را آموخت و به دیگران نیز یاد داد. اگرچه فلسفه همیشه میل به سوی رسمی شدن دارد، ورای بحث و استدلال و قیل و قال، دریافتی از حقیقت و ذات اشیا و امور در آن نهفته است. برقراری نسبت درست با فلسفه، رسوخ در این دریافت است. فلسفه با حیرت شروع می‌شود و حیرت در برابر موجودات موجب طرح پرسش‌های بنیادین می‌گردد. پرسش‌هایی از قبیل اینکه چرا موجودات هستند؟ حقیقت آن‌ها چیست؟ انسان چیست؟ جایگاهش در جهان کجاست؟ از کجا آمده است؟ برای چه آمده است؟ معنای زندگی چیست؟ سرانجام آن چه می‌شود؟ اختیار و آزادی اگر هست به چه معناست؟ نسبت جهان و انسان با مبدأ آن چیست؟ و ده‌ها پرسش دیگر. یک نکته را نباید فرامش کرد که معمولا در سنت‌های مختلف، پاسخ‌هایی حاضر و آماده به این‌گونه پرسش‌ها وجود دارد و شاید بسیاری از آدمیان قانع به همان پاسخ‌ها باشند و بر اساس آن‌ها بیندیشند و عمل کنند. اما گاهی اوقات و نزد کسانی چنین پاسخ‌هایی قدرت اقناع‌کنندگی خود را از دست می‌دهد و پرسش به‌رغم پاسخ‌های اولیه و حاضر و آماده همچنان باقی می‌ماند و پاسخ‌های دیگری می‌طلبد. پاسخ‌های جدید نشان از ظهور اندیشه و تفکر دیگری دارد. در این‌صورت چه باید کرد؟ پاسخ‌های قدیم را به نفع پاسخ‌‌های جدید کنار گذاریم یا بالعکس؟ چه ملاکی برای ترجیح یکی بر دیگری وجود دارد؟ حقیقت چیست؟ ملاک تشخیص آن کدام است؟ تا کجا باب پرسش را باز گذاریم؟ خطوط قرمز کجاست؟ چه کس یا چه چیز آن را تعیین می‌کند؟ تعیین‌کننده، مشروعیت خود را از کجا کسب کرده است؟ ملاحظه می‌شود که پیش از آنکه ما اقدام به طرح پرسش کنیم، گویی پرسش‌ها به سراغ ما می‌آیند. پرسش، ما را در بر می‌گیرد و ما می‌توانیم یا می‌بایست به آن‌ها پاسخ گوییم. پاسخ گفتن به پرسش، جواب دادن به آن نیست، خود را در معرض آن قرار دادن و مطابقت پیدا کردن با آن است. بنابراین طرح پرسش‌های بنیادین، هنگامی اتفاق می‌افتد که به‌نوعی از زندگی بی‌واسطه فاصله گیریم و آنچه برای ما کاملا عادی و تکراری و معمولی و بدیهی است، شگفت و حیرت‌آور و اندیشه‌انگیز و پرسیدنی جلوه کند. این وضعیت، وضعیتی نیست که بتوان با آن مقابله کرد یا جلوی آن را گرفت. طرح پرسش‌های بنیادین و تلاش برای یافتن پاسخ آن‌ها ورود در عرصه‌ی فلسفه به معنای بسیار عام آن است. این پرسش که ورود در چنین عرصه‌ای (فلسفه) مفید چه فایده‌ای است، خودبه‌خود منتفی است، زیرا خود اینکه مفید چیست و مضر کدام است جز با تفکر نمی‌تواند تعیین گردد. لذا فلسفه (یا به طور کلی تفکر) ورای مفید و مضر و سود و زیان است.

ثانیا با توجه به آن‌چه ذکر شد، قومی که پرسش ندارد و یا به پاسخ‌های حاضر و آماده قانع است، یا دچار تکرار عادات و آداب خویش است یا گرفتار پریشانی و تشتت در امور و ندانم‌کاری و تفرقه.

دوری یک قوم از تفکر موجب پریشانی و سستی در امور، و نشاط تفکر باعث قوام و استحکام و نظم امور آن قوم می‌گردد. فلسفه صورتی از تفکر است، اما تفکر منحصر در تفکر فلسفی نیست. تفکر شاعرانه، دینی، عرفانی و ... انحای دیگر تفکر است. تمدن و فرهنگ و سیاست در غرب واجد اساس و مبنایی فلسفی است. تفکر فلسفی بنیان تمدن غربی کنونی است و سایر انحای تفکر در این تمدن در حاشیه قرار گرفته یا به‌کلی در محاق رفته‌اند. بنابراین شناخت تمدن غرب بدون شناخت فلسفه‌ی غرب امکان‌پذیر نیست. البته می‌دانیم که طلیعه‌ی تمدن غرب زودتر از ظهور فلسفه‌ی جدید دمیده شده است. اگر آغاز دوره‌ی جدید را رنسانس قرون پانزدهم و شانزدهم در نظر بگیریم، فلسفه‌ی جدید توسط دکارت در قرن هفدهم تأسیس شده است. پس در این صورت چگونه می‌توان بنیان تمدن غرب را فلسفه دانست؟ اجمالا در پاسخ می‌توان گفت رنسانس حال و هوایی بود که در آن بشر غربی که از تجربه‌ی