X

عهد ما و ساحت شرقی وجود

عهد ما و ساحت شرقی وجود -
امتياز: 1.0 از 5 - رای دهندگان: 1 نفر
 
یوسفعلی میرشکاک
وضعیت دین و شعر در زمانه‌ی سیاست‌زده‌ی ما
اشــــاره شايد بتوان گفت که شعر از معدود چيزهايي است که از گذشته براي ما «باقي مانده» است. اگر روح فلسفه و علم و سياست و فرهنگ ما را ترک کرده است، اما شعر به‌هرنحو و صورتي که شده، همراه ما مانده؛ اگرچه چندان از گزند روزگار در امان نمانده است. شعر با ماست اما ما چندان توجهي به اين ساحت از وجودمان نمي‌کنيم و چشم به سياست و سياست‌بازان و اصحاب رسانه دوخته‌ايم تا ببينيم وقتي گردوخاک جنگشان خوابيد چه فردايي براي ما هويدا مي‌شود؛ اما از اين نکته غافليم که جنگ اساسي در شعر سر مي‌گيرد و اظهار وجودِ ستيهنده‌ي ما (بدون گرد و خاک) در «ستيز شاعر با خويشتن و جهان» است که رخ مي‌دهد و صورت مي‌بندد.

هیچ قومی را نمی‌توان یافت که «منش» خود را در یک ساحت محدود و مشخص متجلی کرده باشد. تقریباً تمام ساحات دینی، اساطیری، ادبی و هنری، در تجلی منش اقوام مختلف همراهند، اما از «ساحت غالب» می‌توان سخن گفت؛

چنانکه می‌توان ادعا کرد فی‌المثل اقوام اروپایی به دو ساحت فن و فلسفه دلبستگی بیش‌تری داشته‌اند و اقوام شرقی منش خود را بیش‌تر در شعر و دین متجلی کرده‌اند. غربت فلسفه در شرق و بی‌اعتنایی به آن آشکار است و گواه نمی‌خواهد و از این حیث -بی‌اعتنایی به فلسفه- چین و ماچین و هند و ایران و شام و مصر و... الخ همداستانند یا بهتر است بگوییم همداستان بوده‌اند؛ زیرا در صد سال اخیر اقوام شرقی در نسبتی که با تمدن غرب پیدا کرده‌اند، از ساحات پیشین منش و بینش خود فاصله گرفته‌اند و هرچند تکاپوی اغلب این اقوام در راه پیوستن به مبادی فکر و فرهنگ و تکنولوژی غرب، از مصرف و تقلید فراتر نرفته، اما به وضعی منجر شده که نمی‌توان در باب منش و بینش آن‌ها با قاطعیت سخن گفت. کشورهای شرقی غالباً در حاشیه‌ی جهان مدرن قرار دارند و جز یکی‌دو کشور همچون ژاپن و چین که از حیث تکنیکی شریک تاریخ غرب شده‌اند، دیگران پایگاه ثابتی در عرصه‌ی تمدن تکنیکی ندارند. کره‌ی جنوبی با تکیه به امریکا راه توسعه‌ی صنعتی را در پیش گرفته است و کره‌ی شمالی که یادگار عصر جنگ سرد و از بقایای توسعه‌طلبی شوروی است، به قیمت تبدیل مردم آن سامان به موجوداتی مکانیکی، در صنایع نظامی پیشرفت کرده و به بمب هسته‌ای دست یافته‌ است. هندوستان و پاکستان علی‌رغم عقب‌ماندگی همه‌جانبه، به صلاح‌دید غرب صلاح هسته‌ای دارند، اما بیرون از این دایره در زمره‌ی پیرامونی‌ترین جوامع جهان سومند. کشورهای عرب‌زبان نیز همچون سرزمین‌های ستمدیده‌ی آفریقایی شریک همین تقدیر جهان سومی‌اند و نسبت دادن آن‌ها به ساحت شرقی وجود (دین و شعر) دشوار است. حقیقت شرق در بسط و نشر تمدن غرب، روز‌به‌روز پوشیده‌تر می‌شود. این پوشیدگی و مستوری به‌حدی است که در اغلب کشورهای اسلامی جز با صدای اذان و حضور برخی گنبدها و مناره‌ها، تفاوتی میان غرب و شرق نمی‌توان یافت. در خاور دور نیز جز برخی معابد یا تردد راهبان بودایی نشانه‌ای از تمدن شرق به چشم نمی‌خورد. از همین رو سخن گفتن از ساحت شرقی وجود، غالباً یادکرد گذشته است؛ گذشته‌ای که یا سپری شده یا در حال سپری‌شدن است؛ به‌عبارت دیگر جز بر مدار فقدان یا بحران، از ساحت شرقی وجود نمی‌توان سخن گفت.

در اینجا پرسشی پیش می‌آید که نسبت ما با مواریث و سنن دینی و قومی در چه وضعی است؟ آیا در سرنوشت دیگر کشورهای شرقی شریکیم؟ پاسخ به چنین پرسشی بسیار دشوار است. اگر به انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس بنگریم، چنین به نظر می‌رسد که ما از تقدیر جهان سومی کشورهای شرقی آزاد شده‌ایم؛ اما اگر به وضع معشیت و بسط‌ و نشر تمدن تکنولوژیک و تقلید از غرب بنگریم، چنین به نظر می‌رسد که قوم ایرانی به نوعی دوپارگی و انشقاق دچار شده است و از یک طرف در صدد حفظ دین و رعایت سنن دینی است و از طرف دیگر مغلوب حرص مصرف و مقهور مناسبات تکنیکی است. حتی می‌توان گفت در ایران صورت غالب مردم به همان راهی می‌روند که فرد منتشر در همه‌جای جهان سالک این راه است و یک امت دینی لابه‌لای همین صورت غالب، بر مدار اسلام و انقلاب و ولایت می‌گردد. آیا جنبش‌های اسلامی که در دیگر کشورهای دور و نزدیک سر بر آورده‌اند به همین موقف و منزل‌گاهی خواهند رسید که هم‌اکنون ما در آن قرار داریم؟

مشکلات ما ناشی از پرمدعایی در نسبت با اسلام است. ما برخلاف قول و فعل حق، می‌خواهیم همه‌ی مردم دنیا را هدایت کنیم و همواره به نجات صورت غالب آدمیان نظر داریم، که این منظر حداکثری خلاف رأی حق در قرآن کریم است

هنوز تکلیف این جنبش‌ها قطعی نشده است؛ ولی آنچه مسلم است مردم در اغلب کشورهای اسلامی متمایل به اقامه‌ی عدل و احکام دیانت مقدس اسلامند، فارغ از اینکه در عالم تکنیک و مصرف تکنیکی، اقامه‌ی عدل ممکن باشد یا نباشد و احکام چگونه با تمدن تکنیکی قابل اجرا هستند یا نیستند. کشورهای اسلامی در راه انقلابند. اما ایران، انقلاب را پشت سر گذاشته است و هم‌اکنون در حال تردد میان دین و دنیاست و هنوز تکلیف خود را با این تردد معلوم نکرده است. مسلماً اگر دنیا همان دنیای صد سال پیش بود، این تردد نیز پیش نمی‌آمد؛ اما از روزگار مشروطه تا بهمن ماه 1357، دنیا و مناسبات دنیوی غالباً از بیخ‌و‌بن دگرگون شده‌اند و تقلید از غرب در تمام ساحات چنان نهادینه شد که اکنون در تمام عرصه‌ها، دنیا در برابر دین قد علم می‌کند و پنهان و آشکار خواهان تسلیم دین و مماشات اهل دیانت است. آیا در چنین وضعی می‌توان گفت که ایرانیان همچنان از حیث فرهنگی بر مدار دین و شعر می‌گردند؟ مسلماً هنوز صورت غالب ایرانیان در دایره‌ی تعلق به دین و دیانت به سر می‌برند و هنر شایع و غالب قوم ایرانی شعر است و تأمل در نحوه‌ی دینداری و شاعری این قوم نشان می‌دهد که همچنان به مذهب تشیع پایبند و مهیای جهاد اصغرند؛ اما تنازع دنیا و دین در عرصه‌ای اتفاق می‌افتد که رفع آن مستلزم جهاد اکبر است؛ عرصه‌ی تنازع دنیا و دین، «معشیت جمعی» است که بر مدار میل به تصرف و تملک می‌گردد. این میل هرچند همیشه وجود داشته است، اما در تمدن تکنولوژیک به ساحت اصلی وجود بشر مبدل شده و عرصه را بر دیگر ساحات تنگ کرده است، چندان که هرکس تمایلی به تصرف و تملک نداشته باشد، از متن زندگی به حاشیه‌ی آن رانده خواهد شد.

آیا شاعران می‌توانند هم مقهور میل به تصرف و تملک باشند و هم به ندای آسمانیان و ایزدیان گوش بسپارند. شاعر باید عین آزادی و آزادگی، و از هرچه رنگِ تعلق دارد، رها باشد. چگونه می‌توان هم نیوشای ندای وجود بود و هم در عین حال وابسته به تعلقات؟ شاید در وادی انقطاع از حق و حقیقت بتوان کسانی را یافت که فارغ از پروای وجود و درد و عدل، دعوی شاعری دارند و شعر به‌اصطلاح گسسته می‌گویند. اما این وجه از شعر و شاعری که روز‌به‌روز بسط و گسترش بیش‌تری پیدا می‌کند، نسبتی با هویت قومی و دینی ایرانیان ندارد و منادی هیچ حقیقتی نیست و در نهایت از حدیث نفس و طرح تمناهای نفسانی فراتر نمی‌رود و در شمار سرگرمی‌های ژورنالیستی است. آیا انسان مؤمن و متعلق به ذات دیانت می‌تواند میان احکام دینی و میل به تملک و تصرف به نحوی تفاهم برسد؟ به عبارت دیگر می‌توان ظهور مؤمنانی را متوقع بود که از حیث ظاهر وابسته به طرح تکنیک و عین عقل تکنیکی باشند و از حیث باطن در نسبت با ساحت قدس ثقلین؟! کمال عقل تکنیکی بندگی و بستگی دنیوی و فراغت از حق و حقیقت است. اگر دنیا در منظر پیامبر اسلام قابلیت تحویل به امر مقدس را داشت، آن حضرت صلوات‌الله‌علیه نمی‌فرمود: «حبُّ الدنيا رأس كلّ خطيئه». حضرت حق سبحانه‌و‌تعالی می‌فرماید: «أَ