X

فرد، جمع و مسئله‌ی خرد جمعی

فرد، جمع و مسئله‌ی خرد جمعی -
امتياز: 2.5 از 5 - رای دهندگان: 2 نفر
 
فرد، جمع و مسئله‌ی خرد جمعی
تأملي در معناي خرد جمعي نزد هگل
اشــــاره تصور کردن اراده و خرد و تدبیر برای جمع و جماعت چندان آسان نیست، اما مسئله‌ای است که ما در زندگی اجتماعی با آن درگیریم و بعضاً تزاحماتی میان آن و خواست‌ها و تدبیرهای خود مشاهده می‌کنیم. جدی‌ترین این درگیری‌ها به‌صورت نزاع میان دولت و افراد یا بخشی از جامعه رخ می‌دهد. دولت که به‌نوعی نماینده‌ی خرد جمعی و خواست عمومی است دست به اقداماتی می‌زند که بعضاً با خواست افراد و گروه‌های اجتماعی ناموافق یا مخالف است. پس باید پرسید که این مخالفت و نزاع چرا شکل می‌گیرد و این چه اراده و عقلی است که با عقل و اراده‌ی فردی جور در نمی‌آید؟ بسیاری از فیلسوفان و نظریه‌پردازان حوزه‌ی سیاست به این مسئله توجه کرده‌اند و شاید بتوان تاریخ نظریات سیاسی غرب را با توجه به پاسخی که صاحب‌نظران به این مسئله داده‌اند صورت‌بندی کرد. هگل در این سیر نقش پررنگ و جایگاه رفیعی دارد و می‌توان او را نقطه‌ی پایان این بحث تلقی کرد.

نسبت فرد و جمع یکی از مهم‌ترین مسائل علوم انسانی است؛ چه انسان از سویی واجد فردیت است و از سوی دیگر ناگزیر است در جمع زندگی کند.

این مسئله که آیا فرد باید همواره دغدغه‌های فردی خود را دنبال کند (حال این دغدغه‌ها منافع اقتصادی یا باورها و احساسات فردی اوست) یا باید به مصلحت و خیر عمومی توجه کند و در جهت آن عمل نماید، مفهوم حقیقت را پیش مي‌کشد. آیا این حقیقت یک حقیقت فردی است یا یک حقیقت جمعی؟ نسبت این حقیقت فردی با حقیقت جمعی است که هرکدام از متفکران تلاش کردند پاسخي به آن بدهند و اين نوع پاسخ‌گويی است که جبهه‌بندی در بین متفکران را تعیین مي‌کند و امر سیاست و فلسفه‌ي سیاست را شکل مي‌دهد. آنچه آشکار است این است که اگرچه عزیمتگاه هرکدام از متفکران نسبت به فرد و جمع تمایز دارد، اما همه‌ي آن‌ها به‌جز استثناهای کوچکی مثل دیوژن یا برخی از شاخه‌های عرفان که فقط ابعاد فردی را صورت‌بندی مي‌کنند، به امر اجتماع توجه کرده‌اند.

اندیشه‌ي سیاسی دوره‌های آنتیک، قرون وسطی و عصر جدید، بین دو قطبِ جهت‌گیری اخلاق اجتماعی ارسطو، و جهت‌گیری هنجاری سنت رواقي-مسیحی حق طبیعی از سوی دیگر، در حرکت بوده است. در مجموعه‌ي آنتیک و جهان قرون وسطی، فلسفه‌ي زندگی اجتماعی انسان در اصل حق طبیعی دیده مي‌شود و این امر غیرِعقلانی که وابسته به اختراع انسانی نیست، بنیان‌های هنجاری یک نظم همیشگی را می‌گذارد و کنش حاکميتی انسان را به عدالت ارتباط می‌دهد.

اما ارسطو با بیان این نکته که انسان بنا بر طبیعتش یک ماهیت سیاسی دارد، اندیشه‌ي سیاسی خود را پایه‌ریزی مي‌کند. در نظر او فرم هستی سیاسی زندگی شهروند در اجتماع سیاسی رقم مي‌خورد. او در این باره به تمایز خانه (Haus) و پولیس (polis) در فرم‌های اجتماعی و انواع حاکمیت اشاره می‌کند. فقط در اجتماع است که انسان‌ها با همدیگر همسخن می‌شوند و با همدیگر کنش انجام مي‌دهند و خردمندی و زبان و کنش را تناورده مي‌کنند. انسان طبیعتاً به‌طور اجتماعی و سیاسی شکل گرفته است و با زندگی در شهر و توجه به دغدغه‌های اجتماعی برای رفاه عمومی قوام مي‌یابد.

 سیاست کلاسیک بر پایه‌ي آموزه‌ي خیر، زندگی درست و زندگی سعادتمند قرار دارد. در برنامه‌ی سیاسی ارسطو، آموزه‌ي خیر و زندگی درست برای انسان فردی و خصوصی قابل تصور نیست. فرد در مقابل اجتماع بر خرد خود برنهاده نمي‌شود، بلکه بر یقین خود در مقابل اعتبار اخلاق اجتماعی و عرف معمول نهادهای اجتماعی استوار است. فرد سیاسی ارسطويی بیش‌تر یک انسان سیاسی و انسان اجتماعی است که خود را توسط بخشی از اجتماع تعریف مي‌کند و خود را در اجتماع از طریق همکاری فعال سیاسی در یک پراتیک جمعی واقعیت مي‌بخشد و اجتماع، رشد فرد را از طریق قانون و ایده‌آل هدف‌گذاری مي‌کند.

با هابز فلسفه‌ي سیاسی بسیاری فردی مي‌شود اما این تمرکز بر روی فرد با قرارداد اجتماعی خصلت جمعی مي‌گیرد اینکه قرداد اجتماعی بتواند روح جمعی را تعیین دهد امری بود که مورد مناقشه قرار گرفت، چراکه خرد جمعی نمي‌توانست در چارچوب قانون تقلیل یابد

 آنچه در نظام فکری ارسطو مي‌توان دید این مطلب است که انسان شهروند ارسطويی، انسان اقتصادی (Homooccomicus) نیست و نمي‌توان آن را با معنای شهر مدرن هم معنا دانست. پولیس، شهر و جامعه در معنای مدرن نیست، بلکه آن‌ها یک اجتماع هستند که زندگی خوب یا خیر همه‌ي شهروندان را مي‌طلبد. در دوران مدرن امر اقتصاد اهمیت جدی پیدا مي‌کند؛ امری که در نظام فکری ارسطو واجد اهمیت جدی نبود و در فلسفه‌ي سیاسی هابز اهمیت مي‌یابد. سیاست و دولت مدرن تنها در رابطه با شکل‌گیری اجتماع بازار و ملاحظات بازار مربوط به افراد خصوصی قابل فهم است. هابز با اسلوب ویژه‌ي خود که منبعث از ریاضیات است فلسفه‌ي سیاسی خود را در تمامی عرصه‌ها در مقابل ارسطو ساماندهی مي‌کند. او به‌جای یک انسان‌شناسیِ همکاریِ سیاسی، یک انسان‌شناسیِ متکی به رقابت اقتصادی مي‌نشاند؛ به‌جای جوهری که با طبیعت هماهنگ و متکی به حکمتی خردمندانه است، گونه‌ای دیگر از خرد که متکی به محاسبات است؛ به‌جای مفهوم طبیعت غایتمند، مفهومی مکانیکی و علّی از طبیعت؛ به‌جای وحدت سیاست و طبیعت، تقابل طبیعت و سیاست؛ و به‌جای تئوری‌ای برای زندگی خوب و خیر، تئوری‌ای برای حفظ خود. فلسفه‌ي سیاسی هابز محل تولد انسان مدرن و اتمیزه کردن افراد و تسلط مطلق فردیت است. با هابز فلسفه‌ي سیاسی بسیار فردی مي‌شود اما این تمرکز بر روی فرد با قرارداد اجتماعی خصلت جمعی مي‌گیرد. اینکه قرداد اجتماعی بتواند روح جمعی را تعیین دهد یا نه، امری بود که مورد مناقشه قرار گرفت، چراکه خرد جمعی نمي‌توانست در چارچوب قانون تقلیل یابد و لازم بود تمامی عناصر فرهنگ، دین و فلسفه به‌کار گرفته شوند تا این مهم تحقق یابد.

هگل با پایه‌ریزی دستگاه مفهومی خود کوشید این مهم را به سرانجام برساند، از این رو کتاب پدیده‌شناسی روح که در واقع، روایت تحول تاریخی روح است، مي‌کوشد تا بر آگاهی و آنگاه خودآگاهی تمرکز یابد. در اینجا خودآگاهی یعنی رسیدن به درک وحدت خویش که در «دیگر بودن» تحقق مي‌یابد و در «من»ی که برابرایستای مفهوم «خویش» باشد. اما در عمل من برابرایستای خویش نیست، چراکه برابرایستا میل امری است که به‌دنبال خودبسندگی است، و از آنجا که خودآگاهی تنها دریک خودآگاهی زنده است که مي‌تواند محقق شود و بتواند برابرایستا را، که هم من و هم برابرایستا است، در بر بگیرد، ناگزیر است که من یا سوژه با مفهومی دیگر تبیین ‌شود، لذا مفهوم روح (Geistes) به‌وجود می‌آید.

آنچه برای آگاهی ادامه خواهد یافت جوهر مطلقی است که در آزادی و خودبسندگی که مقابل او قرار دارد رقم مي‌خورد، و وحدتی را برای آگاهی‌های گوناگون هستنده‌های متفاوت، رقم مي‌زند. این وحدت در من و ما صورت مي‌گیرد و روح در نقطه‌ي عطف به آگاهی خود دست مي‌یابد. از آنجا که این آگاهی فراسوی جهان ملون و رنگارنگ محسوس است، به‌سوی ورود به روشنايی فهم و نظام مفهومی پیش می‌رود.

بدین‌سان هگل، سوژه و فاعل شناساي فردی را به روح، که همان خرد جمعی است، ارتقا مي‌دهد و این روح در تکوین تاریخی خود مراحل متفاوت را طی مي‌کند تا بتواند دولت را تحقق بخشد. در نزد هگل، اقوام بدون دولت تاریخ ندارند و سه مفهوم روح مطلق، دولت، و تاریخ تناورده مي‌شوند تا آزادی را رقم زنند. این موضوع که در ساخت خرد جمعی، فرد چگونه خود را پیدا مي‌کند مباحثی بودند که جریان‌های پساهگلی به آن پرداختند.

درباره ما

مجله‌ی سوره نیز سرنوشتی پیوند خورده با سرنوشت انقلاب و فراز و فرودهای آن داشته است و او نیز تنها زمانی می‌تواند خود را از گرفتار شدن در دام زمانه برهاند و انقلاب اسلامی را همراهی کند که متوجه‌ی باطن و همگام با تحولاتی از جنس انقلاب باشد. تلاشمان این است که خود را از غفلت برهانیم، برای همین به دور از هرگونه توجیه‌ و تئوری‌پردازی برای توسعه‌ی تغافل،‌ می‌گوئیم که سوره «آیینه‌»ی ماست. از سوره همان برون تراود که در اوست. تلاشمان این است که به‌جای اصل گرفتن «ژورنالیسم حرفه‌ای»، یعنی مهارت در به‌کارگیری فنون، تحول باطنی و تعالی فکری را پیشه کنیم. نمی‌خواهیم خود را به تکنیسین سرعت، دقت و اثر فرو بکاهیم. کار حرفه‌ای بر مدار مُد می‌چرخد و مُد بر مدار ذائقه‌ی بشری و ذائقه بر مدار طبع ضعیف انسان و این سیر و حرکت، ناگزیر قهقرایی است.

بـيـشـتــر

نقد

شماره 87-86 مجله‌ فرهنگی تحلیلی سوره‌ اندیشه منتشر شد

شماره‌ جدید مجله سوره اندیشه نیز به‌مانند پنجشش شماره‌ اخیرش، موضوعی محوری دارد که کل مطالب مجله حول‌وحوش آن می‌چرخد. موضوع بیست‌ویکمین شماره‌ سوره‌ اندیشه، «نقد» است؛ موضوعی که شعار بیست‌ویکمین نمایشگاه مطبوعات نیز قرار گرفته است. نقد، موضوع مناقشه‌برانگیزی است که بسیاری از مجادلات سیاسی و فرهنگی ما، از روشن نبودن مفهوم آن ناشی می‌شود؛ تا جایی که منتقد را به جرم مفسده‌انگیزی‌اش خاموش می‌کنند. کار منتقد، حرف زدن است ولی نقد، منتظر شنیده شدن نیست. اینجا است که تفاوت منتقد با معترض و مخالف و مصلح و مفسد روشن می‌شود.

خبــر انـتـشــار شـمــاره 21

خرید

شماره 86
10000تومان
  • قیمت روی جلد
  • ارسال رایگان به سراسر نقاط کشور
  • زمان تحویل حداکثر 5 روز
شماره 84
10000تومان
  • قیمت روی جلد
  • ارسال رایگان به سراسر نقاط کشور
  • زمان تحویل حداکثر 5 روز
آرشیو شماره 50 تا 75
60000تومان
  • با احتساب 20% تخفیف
  • ارسال رایگان به سراسر نقاط کشور
  • زمان تحویل حداکثر 5 روز
خرید نسخه دیجیتال
4000تومان
  • با احتساب 60% تخفیف
  • دریافت از مارکتهای اندروید
  • همسان با نسخه چاپی